
მეტი ვიდრე 80 წლის წინ გერმანული ოკუპაციის პერიოდში განხორციელებული ძარცვის შედეგად დაკარგული ვარშავის ზოოლოგიური კოლექცია ოფიციალურადაა აღიარებული და დაცული. პოლონეთის კულტურისა და ეროვნული მემკვიდრეობის სამინისტროს ოფიციალური ცნობით, მოძრავი ძეგლების სახელმწიფო რეესტრში შეიტანეს 37 უნიკალური ბუნებისმეტყველების ექსპონატი და 46 სამეცნიერო წიგნი, რომლებიც ნაცისტებმა ქალაქიდან ჯერ კიდევ 1939 წლის ნოემბერში გაიტანეს. ეს ფასეული კოლექცია სამშობლოში წარმატებით დაბრუნდა 2022 წელს, რაც პოლონური და ავსტრიული ინსტიტუტების მჭიდრო თანამშრომლობის შედეგად გახდა შესაძლებელი.
ისტორიული წყაროების მიხედვით, აღნიშნული კოლექციის გატაცება ვარშავის სახელმწიფო ზოოლოგიური მუზეუმიდან ოკუპაციის პირველსავე თვეებში მოხდა. ზუსტად 1939 წლის 8-9 ნოემბერს, დამპყრობლებმა მუზეუმიდან გამოнеს ბუნებისმეტყველების უნიკალური ნიმუშები, სამეცნიერო ლიტერატურა და მკვლევართა ყოველდღიური სამუშაო აღჭურვილობა. ყველა ეს მატერიალური ფასეულობა სატვირთო ავტომობილებში ჩატვირთეს და პოლონეთის ტერიტორიიდან გაიტანეს, რათა კვალის წაშლა და კულტურული მემკვიდრეობის მითვისება მომხდარიყო.

დეტალები და ნაცისტური ორგანიზაციის როლი
ამ მასშტაბური კულტურული ძარცვის უკან იდგა სპეციალური ნაცისტური სტრუქტურა, რომელიც ცნობილია როგორც SS-Ahnenerbe. ოპერაციას პირდაპირ ხელმძღვანელობდა ცნობილი ზოოლოგი და ავსტრიული ქალაქის, ზალცბურგის მუზეუმის Haus der Natur დირექტორი Eduard Paul Tratz. დროის ამ მონაკვეთში მომხდარი ქმედებები დოკუმენტურად დასტურდება. დღემდე შემორჩენილია თავად ტრაცის ხელით შედგენილი გამოტანილი ობიექტების სრული ნუსხა, ისევე როგორც უნიკალური არქივი და კადრები, რომლებიც ასახავს იმას, თუ როგორ გამოჰქონდათ ექსპონატები ვარშავის მუზეუმის შენობიდან.
პირველი მნიშვნელოვანი გარდატეხა აღნიშნული საგანძურის ძიებაში დადგა 1945 წლის ივნისში. ზალცბურგის მუზეუმის ახალმა დირექტორმა ოკუպაციის ხელმძღვანელობას ოფიციალურად აცნობა, რომ მათ დაწესებულებაში ინახებოდა პოლონეთიდან უკანონოდ წამოღებული ნივთები. ამ ფაქტის შესასწავლად და გამოსავლენად ადგილზე მიავლინეს დოქტორი მარია ფელინსკა, რომელმაც წარმატებით იცნო და აღრიცხა პოლონური კოლექციის 200-ზე მეტი ცალკეული ობიექტი.
ისტორიული დაბრუნების პირველი ეტაპები
უკვე 1946 წლის აპრილში, აღმოჩენილი და იდენტიფიცირებული ექსპონატები ვარშავაში დაბრუნდნენ. ეს მოხდა იმ ფართომასშტაბიანი ტრანსპორტირების ფარგლებში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ბოჰდან ურბანოვიჩი. ეს ნივთები ავსტრიაში, ფიშჰორნის ციხესიმაგრეში აღმოჩენილ სხვა კულტურულ ფასეულობებთან ერთად ჩამოიტანეს. თუმცა, ეს როდი ნიშნავდა სამძებრო სამუშაოების სრულ დასრულებას, რადგან ნაწილობრივ კოლექცია კვლავ უცხოეთში რჩებოდა.
მნიშვნელოვანი აღმოჩენა გაკეთდა 2000 წელს, როდესაც Haus der Natur-ის ბიблиотеკაში იპოვეს წიგნების ახალი პარტია, რომლებსაც ამშვენებდა ომამდელი ვარშავის მუზეუმის ორიგინალური ბეჭდები. ეს გამოცემები მაშინვე გადაეცა პოლონეთის მეცნიერებათა აკადემიის ზოოლოგიის მუზეუმსა და ინსტიტუტს. ამასთან ერთად, ზალცბურგში 2010 წლიდან დაიწყო ფართომასშტაბიანი კვლევა, რომლის მიზანიც მუზეუმის ნაცისტური წარსულის სრული შესწავლა იყო.

თანამედროვე კვლევები და სამშობლოში დაბრუნება
2017 წელს ავსტრიულმა მხარემ ოფიციალურად აცნობა ვენაში პოლონეთის საელჩოს, რომ მათ მიაკვლიეს ვარშავიდან წამოღებულ კიდევ რამდენიმე ფასეულ საგანს. ამის საფუძველზე დაიწყო ორმხრივი სამეცნიერო ექსპედიციებისა და კვლევების ახალი ციკლი. 2021 წლის ოქტომბერში პოლონეთის კულტურისა და ეროვნული მემკვიდრეობის სამინისტროსა და ზოოლოგიის ინსტიტუტის წარმომადგენლები პირადად ეწვივნენ ზალცბურგს, რათა ადგილზე შეهფასებინათ შენახული ექსპონატების მდგომარეობა.
"ეს კოლექცია წარმოადგენს არა მხოლოდ მაღალი სამეცნიერო ღირებულების მასალას, არამედ მკაფიო ისტორიულ დასტურს იმ მძიმე ზარალისა, რომელიც პოლონურმა სამეცნიერო დაწესებულებებმა მეორე მსოფლიო ომის წლებში განიცადეს."
ხანგრძლივი და რთული პროცესის შედეგად, ზუსტად იქნა იდენტიფიცირებული 37 ზოოლოგიური ნიმუში და 46 სამეცნიერო წიგნი, რომლებიც პოლონეთის ომისდროინდელ დანაკარგებს განეკუთვნებოდა. ყველა ეს უნიკალური ნივთი სამშობლოში წარმატებით ჩამოიტანეს 2022 წლის მაისში. საზოგადოებამ მათი პირველად ნახვის შესაძლებლობა მიიღო ვარშავაში, ეროვნული კულტურის ცენტრის გალერეა კორდეგარდაში გამართულ სპეციალურ გამოფენაზე, რომელსაც ერქვა "Utracone/Odzyskane".
კონსერვაციული დაცვა და სამართლებრივი სტატუსი
პოლონეთის კულტურისა და ეროვნული მემკვიდრეობის სამინისტრომ 2025 წელს დაიწყო ოფიციალური პროცედურა ამ უნიკალური კოლექციისთვის მკაცრი სამართლებრივი სტატუსის მინიჭების მიზნით. ამჟამად დასრულებული პროცედურის თანახმად, ეს ობიექტები ოფიციალურად შეიტანეს მოძრავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა რეესტრში. ეს ნაბიჯი უზრუნველყოფს კოლექციის სრულ სახელმწიფოებრივ და კონსერვაციულ დაცვას მომავალი თაობებისთვის.
ექსპერტები ერთხმად აღნიშნავენ, რომ მსგავსი ინიციატივები უდიდეს როლს თამაშობს ქვეყნის ისტორიული მეხსიერების შენარჩუნებაში. ისტორიული სამართლიანობის აღდგენა ათწლეულების გასვლის შემდეგაც კი შესაძლებელია, თუ არსებობს ორ ქვეყანას შორის პროფესიული დიალოგი და მემკვიდრეობისადმი ფრთხილი დამოკიდებულება. გადაწყვეტილება კოლექციის ძეგლთა სიაში შეტანის შესახებ ხაზს უსვამს იმას, რომ პოლონეთი უფრთხილდება თავის მეცნიერულ და კულტურულ ფასეულობებს.