ევროკომისია ციფრულ ბაზარზე მომხმარებელთა უფლებების დაცვის ახალი საკანონმდებლო ინიციატივაზე მუშაობს. Digital Fairness Act-ის მიზანია ონლაინ-მაღაზიებსა და აპლიკაციებში მომხმარებლის შეცდომაში შეყვანის პრაქტიკის შეზღუდვა, მათ შორის ე.წ. "ბნელი ნიმუშების“ (dark patterns) აკრძალვა.

კანონპროექტი შეეხება მანიპულაციურ დიზაინს, ფარულ გადასახადებსა და ისეთ გამოწერებს, რომელთა გაუქმებაც მომსახურების გააქტიურებაზე გაცილებით რთულია. რეგულაცია ასევე მოიცავს დინამიკურ საფასო ალგორითმებსა და ხელოვნური ინტელექტის აგენტებს, რომლებიც მომხმარებლის სახელით შესყიდვებს ახორციელებენ.

დარღვევების დადასტურების შემთხვევაში, კომპანიებს შესაძლოა გლობალური წლიური ბრუნვის 6 პროცენტამდე ოდენობის ჯარიმა დაეკისროთ.

"dark patterns“ და ყალბი ტაიმერები: როგორ ატყუებენ მომხმარებლებს ონლაინ-მაღაზიები

ონლაინ-მაღაზიებში ხშირად გვხვდება შეტყობინებები, რომ კონკრეტულ პროდუქტს ამჟამად ათეულობით ადამიანი ათვალიერებს ან ფასდაკლება რამდენიმე წუთში დასრულდება. ასეთი შეტყობინებები მომხმარებელზე ფსიქოლოგიურ ზეწოლას ახდენს და სწრაფი გადაწყვეტილების მიღებისკენ უბიძგებს.

მსგავსი ინფორმაცია ზოგჯერ რეალობას ასახავს, თუმცა პრობლემა მაშინ ჩნდება, როდესაც უკუთვლის ტაიმერი ყალბია, ხოლო პროდუქტის მიმართ ინტერესის მქონე ადამიანების რაოდენობა — გამოგონილი. ევროკომისიის პროექტი მანიპულაციური დიზაინის 10 ტიპის აკრძალვას ითვალისწინებს. საუბარია ისეთ ინტერფეისებზე, რომლებიც მომხმარებელს საკუთარი ინტერესების საწინააღმდეგო გადაწყვეტილების მიღებისკენ უბიძგებს.

Reuters-ის ინფორმაციით, აკრძალულ პრაქტიკებს შორისაა ნაგულისხმევად მონიშნული დამატებითი პროდუქტები, დამალული ფასები, პროდუქტის პოპულარობის შესახებ ყალბი ინფორმაცია და ისეთი ამომხტარი ფანჯრები, რომლებიც მომხმარებელს თავდაპირველი გადაწყვეტილების შეცვლისკენ უბიძგებს. აიკრძალება ისეთი შეტყობინებებიც, რომლებიც პროდუქტის შეძენაზე უარს არაგონივრულ გადაწყვეტილებად წარმოაჩენს.

ევროკავშირის ახალი რეგულაციები ონლაინ-ვაჭრობისა და ხელოვნური ინტელექტის შესახებ

ჯარიმები და ევროკომისიის გეგმა

კანონპროექტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი კომპანიებისთვის გათვალისწინებული სანქციებია. დარღვევების დადასტურების შემთხვევაში, ჯარიმამ შესაძლოა კომპანიის გლობალური წლიური ბრუნვის 6 პროცენტს მიაღწიოს.

მაგალითად, კომპანიისთვის, რომლის წლიური ბრუნვა 10 მილიარდ ევროს შეადგენს, მაქსიმალური ჯარიმა 600 მილიონი ევრო იქნება. მსხვილი ტექნოლოგიური კომპანიებისთვის ეს თანხა კიდევ უფრო გაიზრდება.

ევროკომისია კანონპროექტის წარდგენას 11 ნოემბერს გეგმავს. ამის შემდეგ დოკუმენტს ევროპარლამენტი და ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები განიხილავენ. გავრცელებული დოკუმენტის თანახმად, ახალი რეგულაცია ძალაში შესვლიდან 12 თვის შემდეგ ამოქმედდება.

ონლაინ-მოვაჭრეების შემოწმება: რას აჩვენებს სტატისტიკა

მანიპულაციური პრაქტიკების ნაწილი ევროკავშირში უკვე აკრძალულია, თუმცა ახალი აქტი მიზნად ისახავს არსებული წესების გაერთიანებასა და მათი აღსრულების გამარტივებას.

2025 წელს ევროკომისიამ მომხმარებელთა დაცვის ეროვნულ ორგანოებთან ერთად Black Friday-ისა და Cyber Monday-ის პერიოდში 314 ონლაინ-მოვაჭრე შეამოწმა.

შემოწმების შედეგების მიხედვით:

  • კომპანიების 36 პროცენტი მომხმარებლის მკაფიო თანხმობის გარეშე კალათაში დამატებით პროდუქტებს ან მომსახურებებს ამატებდა;

  • 18 პროცენტი ფსიქოლოგიური ზეწოლის მეთოდებს იყენებდა;

  • 10 პროცენტი კი სავალდებულო გადასახადებს მხოლოდ შეძენის ბოლო ეტაპზე ამატებდა.

პრობლემა მხოლოდ ევროკავშირის ბაზრით არ შემოიფარგლება. 2024 წელს ჩატარებულმა კვლევამ, რომელმაც 642 ვებგვერდი და აპლიკაცია მოიცვა, აჩვენა, რომ პლატფორმების 75,7 პროცენტი სულ მცირე ერთ მანიპულაციურ მეთოდს იყენებდა.

გამოწერების გაუქმება და ფარული გადასახადები

კანონპროექტის ერთ-ერთი მიმართულება ციფრული გამოწერების პირობების გამარტივებაა. დღეს მომსახურების გააქტიურებას ხშირად რამდენიმე წამი სჭირდება, ხოლო გამოწერის გაუქმება მრავალეტაპიან პროცედურასა და დამატებითი ფორმების შევსებას მოითხოვს.

Digital Fairness Act-ის მიხედვით, მომსახურების გაუქმება მის გააქტიურებაზე რთული არ უნდა იყოს. ვებგვერდებსა და აპლიკაციებში მომხმარებლისთვის ხელმისაწვდომი უნდა გახდეს გამოწერის შეწყვეტის მკაფიოდ გამოხატული ფუნქცია.

ცვლილებები შეეხება უფასო საცდელ პერიოდებსაც. პროექტის თანახმად, უფასო ვერსია მომხმარებლის აქტიური თანხმობის გარეშე ფასიან გამოწერაში ავტომატურად ვეღარ გადავა.

დინამიკური ფასები და ხელოვნური ინტელექტის აგენტები

ახალი რეგულაცია დინამიკური ფასების საკითხსაც მოიცავს. ასეთი სისტემა განსაკუთრებით გავრცელებულია კონცერტებისა და სატრანსპორტო ბილეთების გაყიდვისას, როდესაც პროდუქტის ფასი მოთხოვნის მიხედვით იცვლება.

ევროკომისია დინამიკური ფასების აკრძალვას არ გეგმავს, თუმცა გამყიდველებს გამჭვირვალობის დაცვას მოსთხოვს. კერძოდ, მომხმარებელს უნდა მიეწოდოს ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ რამდენი პროდუქტის შეძენაა შესაძლებელი კონკრეტულ ფასად.

ცალკე ყურადღება ეთმობა ხელოვნური ინტელექტის აგენტებსაც, რომლებიც მომხმარებლის ნაცვლად პროდუქტებს ეძებენ და ყიდულობენ. მაგალითად, სექტემბერში BLIK-ის სისტემით პირველი ავტონომიური ტრანზაქცია განხორციელდა.

ახალი წესების მიხედვით, პლატფორმებმა მომხმარებელს მკაფიოდ უნდა აცნობონ, არის თუ არა ხელოვნური ინტელექტის ასისტენტის მიერ რეკომენდებული პროდუქტი სპონსორირებული.

არასრულწლოვანთა დაცვა და ვიდეოთამაშების ინდუსტრია

Digital Fairness Act-ის კიდევ ერთი მიმართულება არასრულწლოვანთა დაცვაა. კანონპროექტი კრძალავს ბავშვების პროფაილინგზე დაფუძნებულ რეკლამას.

შეზღუდვები შეეხება ვიდეოთამაშებსაც. არასრულწლოვანებისთვის აიკრძალება ფასიანი „ლუტბოქსების“ (loot boxes) და Pay-to-Win მექანიზმების შეთავაზება. ეს უკანასკნელი მოთამაშეებს დამატებითი გადახდის სანაცვლოდ თამაშში უპირატესობის მიღების საშუალებას აძლევს.

გარდა ამისა, ვირტუალური ვალუტის გამოყენებისას მომხმარებელს უნდა შეეძლოს მისი ღირებულების რეალურ ფულში დანახვა. აპლიკაციებსა და ვებგვერდებზე ასევე უნდა არსებობდეს ისეთი ფუნქციები, რომლებიც მომხმარებელს დამოკიდებულების გამომწვევი მექანიზმების, მათ შორის უსასრულო სქროლვისა და ავტომატური ვიდეოჩართვის, გამორთვის საშუალებას მისცემს.